Гуманітарны сектар беларускіх НДА

Гэты дакумент, створаны для беларускіх дапаможных арганізацый і арганізацый, якія аказваюць гуманітарную дапамогу, узнік з-за шматгадовых рэпрэсій у дачыненні да людзей, не згодных з ідэалогіяй афіцыйнай беларускай дзяржавы.

Ініцыятары стварэння дакумента — арганізацыі, якія аказваюць гуманітарную дапамогу беларусам, пацярпелым ад палітычных рэпрэсій.

Перад пачаткам працы над дакументам ініцыятары выканалі закрытае даследаванне, якое ўключала колькаснае апытанне прадстаўнікоў і прадстаўніц арганізацый, што аказваюць гуманітарную дапамогу, і правядзенне дзвюх анлайн-фокус-груп з былымі палітычнымі зняволенымі. Атрыманыя дадзеныя далі падставы для абагульненняў і прадстаўлення тэндэнцый і высноўваў, звязаных з практыкамі працы арганізацый, што аказваюць гуманітарную дапамогу. Вынікі даследавання леглі ў аснову многіх раздзелаў гэтага дакумента, у прыватнасці рэкамендацый па практычным ужыванні прынцыпаў.

Дакумент заснаваны на досведзе аказання дапамогі людзям, якія пацярпелі ад палітычных рэпрэсій у Беларусі пасля падзей 2020 года. Аднак закладзеныя ў ім прынцыпы, на думку аўтараў/к, носяць універсальны характар і могуць быць ужытыя ў больш шырокім гуманітарным кантэксце. Пры неабходнасці для іншых мэтавых груп могуць быць распрацаваныя дадатковыя палажэнні, якія ўлічваюць іх спецыфічныя патрэбы і ўразлівасці.

1. Апісаць агульныя падыходы і стандарты, якімі могуць кіравацца ў сваёй працы беларускія дапаможныя арганізацыі і арганізацыі, якія аказваюць гуманітарную дапамогу.
2. Спрыяць паляпшэнню празрыстасці ў працэсах прыняцця рашэнняў у дапаможных арганізацыях і арганізацыях, якія аказваюць гуманітарную дапамогу, і/або ў працы праграм аказання гуманітарнай дапамогі.
3. Прадухіліць дыскрымінацыю і/або злоўжыванне як пры аказанні, так і пры атрыманні гуманітарнай дапамогі.
4. Умацаваць давер паміж беларускімі дапаможнымі арганізацыямі, арганізацыямі, якія аказваюць гуманітарную дапамогу, і ініцыятывамі, міжнароднымі структурамі, што падтрымліваюць працу такіх арганізацый і ініцыятыў, атрымальнікамі/цамі дапамогі.
5. Спрыяць своечасоваму, аператыўнаму і поўнаму аказанню гуманітарнай дапамогі тым, каму яна патрэбная.

У 2020 годзе ў Беларусі на фоне прэзідэнцкіх выбараў здарыўся прававы калапс. Дзясяткі тысяч людзей сутыкнуліся з адвольнымі затрыманнямі, збіваннем, катаваннямі. Тысячы зазналі крымінальны пераслед і рэпрэсіі паводле палітычных матываў.

Праваабарончыя і грамадскія арганізацыі, ініцыятывы дапамогі, якія існавалі да 2020 года, і тыя, што з’явіліся на хвалі крызісу, актыўна ўключыліся ў працу па аказанні дапамогі пацярпелым, якая ўключала юрыдычныя кансультацыі, матэрыяльную, медыцынскую, харчовую дапамогу, падтрымку сем’яў і блізкіх затрыманых, суправаджэнне падчас эвакуацыі і шмат што іншае.

Вырашальную ролю ў падтрыманні пацярпелых сыграла менавіта гуманітарная дапамога.

На жаль, прававы дэфолт у краіне не абмежаваўся падзеямі 2020 года. Масавыя рэпрэсіі працягнуліся і надалей, любая незалежная дзейнасць унутры краіны знішчаная.

Тым не менш арганізацыі, фонды ды ініцыятывы дапамогі працягваюць існаваць, нягледзячы на складаную гуманітарную сітуацыю, абмежаваныя магчымасці, палітычны ціск і вымушаную эміграцыю, і актыўна падтрымліваюць людзей як унутры краіны, так і за яе межамі.

Гэта стала магчымым дзякуючы бесперапыннаму развіццю арганізацый, якія аказваюць гуманітарную дапамогу, дапаможных арганізацый і ініцыятыў, шчыльнаму і канструктыўнаму супрацоўніцтву адных з другімі.

Каб асобныя структуры, аб’яднанні арганізацый і фонды былі больш устойлівымі і маглі павялічваць аб’ёмы і віды дапамогі, нам бачыцца важным і неабходным спрыяць самавызначэнню гуманітарнага сектара і сістэматызацыі працы, якая ім праводзіцца. Што і адлюстравана ў мэтах гэтага дакумента.

Пад арганізацыямі, якія аказваюць гуманітарную дапамогу, у гэтым дакуменце разумеюцца арганізацыі ды ініцыятывы, якія сістэмна або эпізадычна падтрымліваюць людзей, якія апынуліся ў крызіснай сітуацыі. Такая падтрымка можа ўключаць:

• матэрыяльную дапамогу ў грашовай або натуральнай формах;
• кансультацыйную і інфармацыйную падтрымку;
• спрыянне ў рэабілітацыі і рэсацыялізацыі;
• дапамогу ў экстраных сітуацыях (эвакуацыя, прыстанішча);
• іншыя сацыяльныя паслугі і віды дапамогі.

Пад дапаможнымі арганізацыямі ў гэтым дакуменце разумеюцца арганізацыі і ініцыятывы, якія могуць як аказваць гуманітарную дапамогу самастойна, так і ствараць інфраструктуру аказання гуманітарнай дапамогі, каардынаваць падаванне гуманітарнай дапамогі, акумуляваць рэсурсы для аказання гуманітарнай дапамогі, адвакатаваць інтарэсы і патрэбы атрымальнікаў/ц гуманітарнай дапамогі.

З улікам беларускага кантэксту арганізацыі, якія аказваюць гуманітарную дапамогу, і дапаможныя арганізацыі могуць адпавядаць адной або некалькім прыкметам:

• працуе як фонд, праваабарончая арганізацыя, валанцёрская ініцыятыва, прафесійная супольнасць, дыяспаральная супольнасць або міжнародная структура, што дзейнічае ў інтарэсах беларускай грамадзянскай супольнасці;
• зарэгістраваная як юрыдычная асоба;
• з’яўляецца няўрадавай і некамерцыйнай структурай;
• мае дасведчаную каманду, якая працуе з атрымальнікамі/цамі дапамогі на аснове ўнутраных стандартаў і алгарытмаў аказання дапамогі;
• празрыстая ў працэсах прыняцця рашэнняў і штогод публічна дае справаздачу пра сваю дзейнасць.

Пад атрымальнікам/цай дапамогі ў гэтым дакуменце разумеецца фізічная асоба, група асобаў, грамадская арганізацыя, ініцыятыва або любая юрыдычная асоба, якая атрымлівае гуманітарную дапамогу або ахвяраванні ад дапаможнай арганізацыі ці арганізацыі, якая аказвае гуманітарную дапамогу. Атрымальнік/ца дапамогі з’яўляецца адрасатам дапамогі, у інтарэсах якога ажыццяўляецца дабрачынны праект або праграма.

Аказанне гуманітарнай дапамогі ў першую чаргу абапіраецца на міжнародныя практыкі, а таксама абавязкова ўлічвае лакальны кантэкст. У сваёй працы дапаможныя арганізацыі і арганізацыі, якія аказваюць гуманітарную дапамогу, кіруюцца прынцыпамі дзейнасці праваабарончых арганізацый Беларусі, гуманітарнымі прынцыпамі ААН, прытрымліваюцца стандартаў, апісаных у гэтых дакументах.

У дадатак да згаданых прынцыпаў і стандартаў ініцыятары гэтага дакумента прапаноўваюць некаторыя пункты, актуальныя для працы ў нашым рэгіёне.

Важна адзначыць, што выкладзеныя ніжэй прынцыпы і стандарты з’яўляюцца скразнымі, то бок пранізваюць усе аспекты і этапы аказання гуманітарнай дапамогі, звязанай з Беларуссю і беларусамі/камі. Таксама ініцыятары прапаноўваюць арганізацыям і ініцыятывам выкарыстоўваць іх пры стварэнні сваіх працоўных дакументаў.

Выкананне выкладзеных ніжэй прынцыпаў і стандартаў іграе ключавую ролю ў забеспячэнні доступу да гуманітарнай дапамогі для людзей, якія маюць у ёй патрэбу, незалежна ад таго, у якой крызіснай сітуацыі яны апынуліся.

Базавыя прынцыпы і стандарты

Каардынацыя ў пытаннях аказання гуманітарнай дапамогі — важны працоўны інструмент дапаможных арганізацый і арганізацый, што аказваюць гуманітарную дапамогу, які забяспечвае:

• размеркаванне намаганняў у працы з атрымальнікамі/цамі дапамогі;
• выключэнне падвойнага фінансавання адных і тых жа патрэбаў атрымальнікаў/ц дапамогі;
• павелічэнне ахопу аказання дапамогі;
• справядлівасць у размеркаванні рэсурсаў і роўны доступ да дапамогі;
• атрыманне адраснай і аператыўнай дапамогі тымі, каму яна патрэбная;
• узмацненне голасу гуманітарнага сектара ў працэсе адвакацыі;
• стандарт у верыфікацыі;
• надзейнасць пратаколаў бяспекі;
• сінергію дапаможных арганізацый і арганізацый, якія аказваюць гуманітарную дапамогу, у аперацыйнай працы.

Каардынацыя працы можа адбывацца як на ўзроўні беларускіх арганізацый і ініцыятыў, так і на міжнародным узроўні, з удзелам міжнародных структур.

Відамі каардынацыі могуць быць:

• рэгулярныя сустрэчы дапаможных арганізацый і арганізацый, што аказваюць гуманітарную дапамогу, для абмену досведам;
• сумесныя базы дадзеных (якія ўлічваюць пратаколы бяспекі і рэгуляванне працы з персанальнымі дадзенымі);
• распрацоўка і зацвярджэнне агульных алгарытмаў працы або іх частак (напрыклад, агульныя пратаколы верыфікацыі і/або бяспекі);
• аб’яднанне ў працоўныя групы для вырашэння канкрэтных задач сектара.

Механізмы верыфікацыі распрацоўваюцца кожнай арганізацыяй зыходзячы з відаў дапамогі, якая аказваецца, і характарыстык мэтавых групаў, аднак можна вылучыць наступныя прынцыпы наладжвання працэсаў верыфікацыі ў арганізацыях:

Выпрацоўка пратаколаў бяспекі — адна з найважнейшых задач арганізацый гуманітарнага сектара. Агульныя прынцыпы, зыходзячы з якіх неабходна ствараць такія пратаколы:

Камунікацыя дапаможных арганізацый і арганізацый, што аказваюць гуманітарную дапамогу, з аўдыторыяй (да якой адносяцца не толькі атрымальнікі/цы дапамогі, але і прадстаўнікі/цы гуманітарнага і сумежных з ім сектараў, журналісты/кі і ўсе зацікаўленыя) павінна весціся згодна з наступнымі прынцыпамі:

Прынцыпы вядзення камунікацыі з атрымальнікамі/цамі гуманітарнай дапамогі:

Падсправаздачнасць і празрыстасць працы дапаможных арганізацый і арганізацый, якія аказваюць гуманітарную дапамогу, — неад’емны элемент фармавання даверу да іх дзейнасці.

Універсальнымі інструментамі, якія забяспечваюць празрыстасць, могуць быць:

Асноўная мэта ўвядзення этычных нормаў і стандартаў — павысіць грамадскі давер да гуманітарнанга сектара і яго ўдзельнікаў, стварыць станоўчы імідж дзейнасці дапаможных арганізацый і арганізацый, якія аказваюць гуманітарную дапамогу. Этычныя прынцыпы скіраваныя на выключэнне магчымасці дзеянняў з боку арганізацый на шкоду інтарэсам атрымальнікаў/ц дапамогі, іншых арганізацый гуманітарнага сектара.

1. У сваёй дзейнасці дапаможныя арганізацыі і арганізацыя, якія аказваюць гуманітарную дапамогу, прытрымліваюцца наступных этычных нормаў:

   • выключэнне праяў неэтычных паводзін;
   • прызнанне роўнасці дапаможных арганізацый і арганізацый, якія аказваюць гуманітарную дапамогу, павага іх правоў і інтарэсаў;
   • неабходнасць умацавання ўзаемадзеяння паміж дапаможнымі арганізацыямі і арганізацыямі, якія аказваюць гуманітарную дапамогу;
   • спрыянне стварэнню ўмоваў для эфектаўнага функцыянавання гуманітарнага сектара і забеспячэння яго стабільнасці;
   • выкананне прынятых на сябе абавязкаў.

2. Дапаможныя арганізацыі і арганізацыі, якія аказваюць гуманітарную дапамогу, у дачыненнях з атрымальнікамі/цамі дапамогі абавязаныя:

   • дзейнічаць прафесійна, паважліва, сумленна і адкрыта;
   • своечасова і якасна аказваць гуманітарную дапамогу ў адпаведнасці з уласнымі пратаколамі і праграмамі;
   • падаваць атрымальніка/цам дапамогі поўную і праўдзівую інфармацыю пра ўмовы і парадак аказання дапамогі;
   • забяспечваць своечасовае інфармаванне пра рызыку бяспецы;
   • ажыццяўляць дзейнасць, якая выключае магчымасць падману або ўвядзення ў зман патэнцыйных атрымальнікаў/ц дапамогі або з’яўлення ў іх недаверу да іншых арганізацый;
   • захоўваць таямніцу атрымання дапамогі;
   • своечасова і ўважліва разглядаць канфліктныя сітуацыі, калі тыя ўзнікаюць, аператыўна разглядаць прэтэнзіі і скаргі і рабіць неабходныя захады, каб ліквідаваць наступствы дапушчаных парушэнняў і пралікаў;
   • няўхільна прытрымлівацца прынцыпу свабоды выбару: атрымальніку/цы дапамогі не павінны стварацца ніякія перашкоды, калі ён/яна хоча адмовіцца ад атрымання дапамогі, спыніць адносіны ці камунікацыю з арганізацыяй;
   • выконваць іншыя прынцыпы і этычныя нормы, выкладзеныя ў гэтым дакуменце ў іншых раздзелах.

3. Дапаможныя арганізацыі і арганізацыі, якія аказваюць гуманітарную дапамогу, у дачыненнях паміж сабой і з трэцімі асобамі абавязаныя:

   • выконваць прынцыпы дзелавой этыкі, імкнуцца да супрацоўніцтва, пазбягаць удзелу ў распаўсюджванні загадзя непраўдзівай, недакладнай або неправеранай інфармацыі, у тым ліку праз іншых асоб;
   • не ўчыняць неабгрунтаваных дзеянняў, якія шкодзяць рэпутацыі іншых арганізацый;
   • клапаціцца пра рэпутацыю гуманітарнага сектара, дапаможных арганізацый і арганізацый, якія аказваюць гуманітарную дапамогу;
   • праінфармаваць іншыя арганізацыя і ініцыятывы, якія падзяляюць прынцыпы, выкладзеныя ў гэтым дакуменце, пра факты парушэння і/або неадпаведнасці дзейнасці арганізацыі гэтым прынцыпам;
   • спрыяць павышэнню культуры салідарнасці і дабрачыннасці, фармаванню станоўчага стаўлення грамадскасці да гуманітарнага сектара;
   • аддаваць прыярытэт перамовам і пошуку кампрамісу ў выпадку ўзнікнення рознагалоссяў і спрэчак;
   • рабіць захады для выключэння дамаганняў, дыскрымінацыі, злоўжыванняў, мець адпаведныя пратаколы дзеянняў пры ўзнікненні падобных сітуацый.

Прынцыпы аказання гуманітарнай дапамогі распрацаваныя на падставе досведу ініцыятараў гэтага дакумента і прапаноўваюцца да выкарыстання беларускім дапаможным арганізацыям і ініцыятывам, а таксама арганізацыям, якія аказваюць гуманітарную дапамогу. Гэтыя прынцыпы — арыенцір, да якога неабходна імкнуцца ў сваёй дзейнасці, увесь час удасканальваючы рабочыя практыкі для таго, каб лепей адпавядаць прынцыпам.

Заявіць пра сваю згоду працаваць на падставе выкладзеных прынцыпаў можна, падпісаўшы дакумент на сайце https://humsector.work.

Прынцыпы могуць быць прынятыя і ўкаранёныя ў працу як афіцыйна зарэгістраванымі арганізацыямі, так і ініцыятывамі, якія не маюць афіцыйнай рэгістрацыі.

Укараненне ў дзейнасць арганізацыі прынцыпаў аказання гуманітарнай дапамогі — выключна добраахвотны працэс, ніхто не можа быць прымушаны да выкарыстання выкладзенай у дакуменце інфармацыі.

Ключавыя рэкамендацыі па практычным укараненні прынцыпаў у сваю працу ўключаюць у сябе:

• сістэмнае правядзенне ўнутранага аўдыту ўласных алгарытмаў працы на прадмет адпаведнасці прынцыпам;
• адаптацыю прынцыпаў да ўласных працоўных працэсаў і алгарытмаў аказання гуманітарнай дапамогі;
• распрацоўку ўнутраных дакументаў, якія спрыялі б умацаванню стандартаў працы (палітыкі і пратаколы бяспекі, пратаколы камунікацыі і іншае);
• правядзенне тэматычных адукацыйных праграм для супрацоўнікаў/ц і валанцёраў/к, правядзенне ўводных курсаў для новых удзельнікаў/ц каманд;
• спрыянне ў публічным распаўсюдзе апісаных у гэтым дакуменце прынцыпаў і іх імплементацыі ў працу арганізацый і ініцыятыў;
• стварэнне бяспечных умоў для працы каманд, клопат пра псіхаэмацыйны стан супрацоўнікаў/ц і валанцёраў/к;
• іншыя дзеянні, накіраваныя на ўкараненне прынцыпаў у сваю працу.

Для распрацоўкі пратаколаў, палітык і праграм аказання гуманітарнай дапамогі, а таксама для наладжвання працэсаў і рэгулявання ўнутранай працы дапаможных арганізацый і арганізацый, якія аказваюць гуманітарную дапамогу, акрамя апісаных вышэй прынцыпаў можна выкарыстоўваць наступныя дакументы і матэрыялы (імі мы скарысталіся пры распрацоўцы гэтага дакумента):

• https://www.corehumanitarianstandard.org/
• https://emergency.unhcr.org/sites/default/files/2024-04/Sphere_Handbook_2011_Russian.pdf
• https://plan-p.education/images/pdf/h-humanitarian-needs-assessment-the-good-enough-guide.pdf

Кожная арганізацыя ў залежнасці ад рэгіёна і сферы аказання дапамогі можа мець сваю спецыфіку трактавання і выкарыстання прынцыпаў.

Дакумент быў падрыхтаваны пры падтрымцы Belarus Beehive і Еўрапейскага Саюза.